Het korte antwoord
Bliksem is een gigantische elektrische vonk. In een onweerswolk botsen ijsdeeltjes en hagel tegen elkaar, waardoor de wolk bovenin vooral plus en onderin vooral min lading krijgt. Wordt het verschil te groot, dan springt de lading door de lucht en zie je een flits.
Hoe ontstaat bliksem?
Heb je weleens een trui uitgetrokken en een klein knetterend vonkje gevoeld? Of met je voeten over de vloerbedekking geschuifeld en daarna een schokje gekregen bij de deurklink? Dat is statische elektriciteit. Bliksem is precies hetzelfde, alleen dan heel veel groter.
Het begint in een onweerswolk. Zo’n wolk kan wel 15 kilometer hoog worden en binnenin is het een flinke chaos. Warme lucht schiet omhoog en neemt waterdruppels mee naar boven, waar het zo koud is dat ze bevriezen. Er ontstaan ijsdeeltjes en hagelkorrels, en die botsen voortdurend tegen elkaar.
Bij al dat gebots ruilen ze een beetje elektrische lading. De kleine, lichte ijsdeeltjes worden plus en waaien mee naar de bovenkant van de wolk. De zwaardere hagel wordt min en zakt naar beneden. Zo krijgt de wolk bovenin plus en onderin min.
Die min onderin de wolk trekt aan de grond eronder. Daardoor verzamelt zich op de grond juist plus. Plus en min willen naar elkaar toe, maar lucht laat elektriciteit eigenlijk slecht door. Wordt het verschil te groot, dan lukt het toch. De lading springt in een flits door de lucht. Dat is bliksem. Trouwens, de meeste bliksem springt gewoon binnen de wolk zelf of van wolk naar wolk.
Zo’n bliksemschicht is ongelooflijk heet, ongeveer 30.000 graden. De lucht eromheen wordt in een oogwenk heet en zet met een enorme klap uit. Die klap hoor je als donder.
Je ziet de flits altijd eerst, omdat licht veel sneller gaat dan geluid. Tel maar eens de seconden tussen flits en donder en deel dat door drie. Dan weet je hoeveel kilometer verderop het onweert. Kom je onder de tien seconden, dan ga je naar binnen.
Ga samen verder
Blaas een ballon op en wrijf hem een tijdje over je haar of een wollen trui. Houd hem daarna boven een paar snippertjes papier, of boven je hoofd. Wat gebeurt er? Je hebt net een beetje lading gemaakt, net als in een onweerswolk.
Probeer het zelf
Een onweersbui is groot en een beetje spannend. Het begint met iets wat je zelf kunt doen, met een ballon en je eigen haar. Naar het proefje: Bliksem met een ballon
Voor ouders
In een onweerswolk (cumulonimbus) ontstaat ladingsscheiding doordat hagelkorrels (graupel) en kleine ijskristallen botsen in een omgeving met onderkoeld water. Bij die botsingen worden elektronen overgedragen: de hagel wordt meestal negatief, de lichte ijskristallen positief. De sterke opwaartse stroming voert de positieve kristallen naar boven, de zware negatieve hagel blijft lager. Die negatieve onderkant induceert een positieve lading op het aardoppervlak eronder. Lucht is normaal een isolator, maar als het spanningsverschil groot genoeg wordt, breekt die isolatie door en ontlaadt de lading zich als bliksem.
Bliksem kan binnen een wolk, tussen wolken, naar de open lucht of naar de grond gaan. De temperatuur in het bliksemkanaal loopt op tot zo’n 30.000 graden, waardoor de lucht explosief uitzet en je de donder hoort. Geluid legt in ongeveer 3 seconden 1 kilometer af. Binnen zitten is het veiligst; een dichte auto beschermt ook. Vermijd open velden, open water en losstaande bomen.
- KNMI, Risicosignalering Onweer (factsheet)
- NPO Kennis, Hoe ontstaat onweer?
- Met Office, What is lightning and how does the Met Office monitor it?
