Het korte antwoord
De maan geeft zelf geen licht. De zon verlicht altijd de helft van de maan. Omdat de maan in ongeveer een maand om de aarde draait, zien wij steeds een ander stuk van die verlichte helft. Daarom zie je soms niks, soms een randje, soms een halve en soms een volle maan.
Waarom is de maan vandaag maar half?
De ene avond hangt er een dun randje in de lucht, een week later een halve maan, en nog een week later een grote ronde. Je zou bijna denken dat iemand er steeds een hap uit neemt.
Toch is de maan altijd gewoon rond. Hij geeft zelf geen licht, net zo min als een voetbal. Wat je ziet, is zonlicht dat op de maan valt en terugkaatst. De kant die naar de zon kijkt is licht, de andere kant is donker.
De maan draait in ongeveer een maand een rondje om de aarde. Daardoor kijken wij steeds van een andere kant naar die verlichte helft.
Staat de maan ongeveer tussen de aarde en de zon in, dan is de lichte kant van ons afgedraaid en zie je bijna niks. Dat heet nieuwe maan. Staat de maan aan de andere kant van de aarde, tegenover de zon, dan kijk je recht op de lichte kant en zie je een volle maan. Daartussen zie je een randje of een halve maan.
Van nieuwe maan tot volle maan en weer terug duurt ongeveer 29 en een halve dag. Niet voor niks lijkt het woord maand zo op maan.
Hou de maan maar eens een paar weken in de gaten. Eerst wordt het lichte stuk elke dag een beetje groter, tot de maan helemaal rond is. Daarna wordt hij weer smaller, en die maan zie je vaak pas laat op de avond of juist ’s ochtends.
Ga samen verder
Zet in een donkere kamer één lamp aan. Hou een bal of appel op armlengte voor je en draai langzaam een rondje om je eigen as. Wat gebeurt er met het lichte stukje dat jij van de bal ziet?
Probeer het zelf
Soms is de maan rond en soms maar een dun streepje. Met een lamp en een bal maak je alle maanstanden zelf. Naar het proefje: De maan in de woonkamer
Voor ouders
De verschillende vormen heten schijngestalten. De zon verlicht altijd precies de helft van de maan; welk deel van die helft wij zien, hangt af van de hoek tussen zon, aarde en maan. Bij nieuwe maan staat de maan ongeveer in dezelfde richting als de zon. Ongeveer een week later is het eerste kwartier en zie je vanuit Nederland de rechterhelft verlicht. Bij volle maan staat de maan tegenover de zon en komt ze op rond zonsondergang. Bij het laatste kwartier is de linkerhelft verlicht en komt de maan rond middernacht op.
Een veelgehoord misverstand is dat de schaduw van de aarde de schijngestalten maakt. Dat is niet zo; als de aardschaduw op de maan valt, heet dat een maansverduistering. De hele cyclus duurt ongeveer 29,5 dagen. De maan draait in die tijd ook één keer om haar eigen as, en daardoor zien we vanaf de aarde altijd dezelfde kant. De achterkant is overigens niet altijd donker; ook daar is het afwisselend dag en nacht.
- NOVA Informatiecentrum (Astronomie.nl), 7. Schijngestalten van de maan
